A A A

OPATRUNKI

W rozdziale tym zostaną krótko omówione środki opatrunkowe oraz technika zakładania opatrunków. Należy zaznaczyć, że właściwe założenie opatrunku nie jest jakąś podrzędną czynnością, przeciwnie — w całym łańcuchu różnych czynności, których ostatecznym celem jest wyleczenie chorego, opatrunek od­grywa bardzo ważną rolę.

  • STOSOWANIE CHUSTEK TRÓJKĄTNYCH

    Chustka trójkątna ma kształt trójkąta prostokątnego. Jej długie ramię, czyli podstawa, wynosi ok. 110 cm, krótsze ramiona mają po ok. 85 cm. W kącie pro­stym chustki jest wierzchołek, czyli szczyt. Dwa końce znajdują się u podsta­wy. Chustką trójkątną można sporządzić samemu w ten sposób, że kwadrato­wy kawał ptótna o brzegu długości ok. 85 cm przecina się wzdłuż przekątnej. W ten sposób powstają 2 chustki trójkątne. Zastosowanie chustek trójkątnych jest szerokie ze względu na prostotę spo­sobu ich zakładania. Najczęściej używa się ich jako temblaka dla podwieszenia i unieruchomienia kończyny górnej. Ryc. 15. Temblak z chusty trójkątnej. Temblak (mitella) zakłada się w sposób następujący (ryc. 15): chustkę układa się na piersi chorego w ten sposób, iż podstawa chustki przebiega wzdłuż linii sutkowej po stronie zdrowej, szczyt zaś znajduje się poza łokciem kończyny chorej i na jego wysokości. Kończynę zgina się — jeśli to tylko możliwe — pod kątem prostym w stawie łokciowym. Podwija się ku górze zwieszającą się część chustki, tak że koniec jej przychodzi na bark po stronie chorej. Następnie związuje się oba końce nie na karku, aby węzeł nie uciskał, lecz z boku po stronie zdrowej. Szczyt chustki znajdujący się do tyłu od łokcia zawija się do przodu i przypina agrafką. Zastosowanie chustek trójkątnych do opatrywania ran Na głowie. Sposób opatrywania podany jest na ryc. 16. Na ręce i nodze. Chustkę układa się płasko, szczyt jej zwrócony jest ku przodowi. Na chustce układa się rękę lub stopę, po czym zawija się i zwią­zuje końce chustki, jak na ryc. 17. Na tułowiu. Wszelkie obrażenia klatki piersiowej i brzucha. Chustkę można również zwinąć w postaci pasa szerokości dłoni i w ten spo­sób użyć do opatrzenia rany.

  • STOSOWANIE OPASEK

    Uwagi ogólne Wszelkie opatrunki powinno się nakładać z reguły na chorym leżącym lub siedzącym. Jeżeli chory siedzi lub stoi, zakładający opaskę stoi przed chorym. Jeżeli chory leży, zakładający opaskę klęczy po odpowiedniej stronie, najczęś­ciej po prawej. Koniec opaski ujmuje lewą ręką, „głowę" opaski, tj. część zwi­niętą — prawą. Następnie opaskę okręca się dokoła danej części ciała. Poszcze­gólne obwoje należy dociągać dostatecznie silnie, tak by opatrunek nie zsu- 62 wał się, jednak nie zanadto silnie gdyż może to spowodować bóle, obrzęk, za­burzenia krążenia — nawet z niebezpieczeństwem martwicy. Nie należy stoso­wać mokrych opasek, gdyż będą one kurczyć się i uciskać. Koniec opaski przy­pina się agrafką albo przylepia paskiem przylepca, lub też nadcina się, prowadzi oba końce w przeciwnych kierunkach i zawiązuje. Szerokość opaski powinna być dostosowana do poszczególnych części ciała: na palce — opaski bardzo wąskie, szerokość 2—4 cm, na kończyny — szerokość 6—10 cm, na tułów — szerokość 10—15 cm. Obwoje opaski można prowadzić w różny sposób. Obwój okrężny przebiega okrężnie dookoła kończyny. Zwykle rozpo­czyna on i kończy opatrunek. Obwój spiralny, czyli śrubowy. Obwoje te przebiegają skośnie, tak że każdy następny obwój pokrywa V3 poprzedniego (ryc. 5). W miejscach, Ryc. 5. Obwój spiralny. Ryc. 6. Obwój przekładany. Ryc. 7. Obwój wężo­wy. w których zmienia się grubość kończyny, np. na podudziu czy na przedramie­niu, można stosować obwoje przekładane (ryc. 6). Są one jednak dość kłopotliwe. Prowadzi się je następująco: lewym kciukiem przytrzymuje się na przedniej powierzchni kończyny górny brzeg opaski, prawą ręką zagina się opaskę ku dołowi, tak że brzeg opaski poprzednio górny znajduje się teraz u dołu. Następnie prowadzi się opaskę dookoła tylnej powierzchni kończyny, aby na przedniej powierzchni znowu ją w podobny sposób załamać. Gdy mamy do czynienia z dużą raną i chcemy możliwie szybko przymocować materiał opatrunkowy na większej powierzchni, prowadzimy obwoje wę­żowe. Są to obwoje spiralne, jednak nie pokrywające się, ale prowadzone w odstępach (ryc. 7). Obwoje krzyżowe, czyli ósemkowe (pętlicowe). Obwoje te w kształcie ósemki stosuje się w okolicy stawów jako opatrunek kłosowy lub żółwiowy (p. niżej). Opatrunek kłosowy stawu barkowego, ręki, stawu biodrowego itd. polega na tym, iż skrzyżowania obwojów leżą po zewnętrznej (wyprostnej) stronie stawu. Opatrunek żółwiowy stawu łokciowego i kolanowego polega na tym, że skrzyżowania obwojów leżą po wewnętrznej stronie stawu w jednym miejscu, podczas gdy po stronie wyprostnej poszczególne obwoje rozchodzą się wachla-rzowato, co ma przypominać skorupę żółwia. 63 Zakładanie opasek na poszczególne części ciała Istnieje wiele typów opatrunków. Poniżej będą podane najważniejsze z nich. Opanowanie ich jest ważne nie dlatego, aby zawsze niewolniczo trzymać się tych wzorów, ale dlatego, że znając je można z powodzeniem w różnych nie­oczekiwanych, a trudnych sytuacjach improwizować opatrunki. Kończyna górna Opatrunek kłosowy stawu ramiennego (spica humeii). Istnieją dwie odmiany tego opatrunku. Wstępujący (spica humeii ascendens) rozpoczyna się okrężnym obwo-jem dokoła ramienia, poniżej pachy, następnie biegnie skośnie przez klatkę piersiową od przodu do zdrowej pachy. Dalej przez grzbiet skośnie na chore ramię, do chorej pachy, po czym znowu na chore ramię do zdrowej pachy itd. Obwoje krzyżują się po zewnętrznej stronie chorego ramienia. Ryc. 8. Opatrunek kłosowy stawu ra­miennego zstępujący. Ryc. 9. Opatrunek żółwiowy stawu łok­ciowego zbieżny. Zstępujący (spica humeii descendens) rozpoczyna się okrężnym obwo-jem dokoła klatki piersiowej, następnie od tyłu na chore ramię, do chorej pa­chy, dalej na chore ramię, znowu skośnie do zdrowej pachy i od tyłu na chore ramię itd (ryc. 8). Opatrunek żółwiowy stawu łokciowego (testudo cubiti). Może on być dwoja­kiego rodzaju (przy czym tak w jednym, jak i w drugim przypadku kończynę górną zgina się w stawie łokciowym pod kątem prostym). Zbieżny (testudo cubiti inversa) rozpoczyna się okrężnym obwojem do­koła przedramienia, nieco poniżej stawu łokciowego, dalej biegnie skośnie przez zagłębienie łokciowe na ramię. Następuje okrężny obwój przez ramię powyżej łokcia, potem znowu skośnie przez zagłębienie łokciowe na przedramię, już nieco bliżej łokcia. Dalej skośnie na ramię nieco bliżej łokcia. Kończy się okręż­nym obwojem dokoła przedramienia. Wszystkie skrzyżowania wypadają w za­głębieniu łokciowym (ryc. 9). Rozbieżny (testudo cubiti ieveisa) rozpoczyna się okrężnym obwojem przez wyrostek łokciowy, po czym obwoje stopniowo oddalają się na ramię i przedramię. Opatrunek kłosowy stawu nadgarstkowego lub ręki (spica manus) rozpoczy­na się okrężnym obwojem dokoła stawu nadgarstkowego. Wszystkie opatrun- 64 ki na ręce, a także najczęściej i na palcach, najlepiej rozpoczynać i kończyć okrężnym obwojem dokoła stawu nadgarstkowego. Następnie prowadzi się opaskę skośnie przez grzbiet ręki na jej brzeg, dalej przez dłoń do drugiego brzegu ręki, po czym skośnie przez brzeg ręki do stawu nadgarstkowego. Pętli­ce opaski przechodzą kilkakrotnie przez staw nadgarstkowy i grzbiet ręki. Do­brze jest przeprowadzić przynajmniej jeden okrężny obwój przez rękę (ryc. 10). Kończyna dolna Opatrunek kłosowy stawu biodrowego (spica coxae). Zasada zakładania i pro­wadzenia obwojów jest taka sama jak w opatrunku kłosowym stawu ramienne-go. Opatrunek rozpoczyna się albo okrężnym obwojem przez udo, po czym pętlica przechodzi na brzuch (wstępujący — spica cóxae ascendens), albo też rozpoczyna się okrężnym obwojem przez brzuch, po czym pętlica przechodzi na udo (zstępujący — spica coxae descendens). Skrzyżowania opaski wypadają po stronie zewnętrznej lub w razie potrzeby ponad okolicę pachwinową albo na pośladku. Opatrunek żółwiowy stawu kolanowego (testudo genus). Kończyna wypro­stowana w kolanie. Zasada ta sama, co w opatrunku żółwiowym stawu łokcio­wego. Może być opatrunek żółwiowy zbieżny i rozbieżny (testudo genus inver-sa i reveisa). Opatrunek kłosowy stawu skokowego (spica pedis). Rozpoczyna się i kończy obwojem okrężnym tuż powyżej kostek. Podobnie wszystkie inne opatrunki na stopie najlepiej zaczynać i kończyć w ten sam sposób. Dalszy sposób prowadze­nia opaski analogiczny jak w opatrunku kłosowym stawu nadgarstkowego (spi­ca manus). Tułów Opatrunki na klatce piersiowej. Używa się szerokiej opaski. W celu zapobie­żenia obsuwaniu się opaski podczas ruchów oddechowych prowadzi się obok obwojów okrężnych również obwoje ósemkowe przez bark. Gwiazda piersi (stella pectoiis). Opatrunek ten zaczyna się pętlicami na obu barkach, a skrzyżowania opaski wypadają z przodu klatki piersiowej. Gwiazda grzbietu (stella dorsi). Zasada jest podobna, z tą różnicą, że skrzyżowania wypadają od strony grzbietowej. Opatrunek unoszący sutek (suspensorium mammae). W różnych sprawach chorobowych toczących się w sutku kobiecym zachodzi konieczność podwieszenia, a także często uciśnięcia sutka. Używa się tu szerokiej, możliwie mocnej opaski. Druga osoba podtrzymuje sutek ku górze. Obwoje zaczynają się od strony chorej, idą naprzód okrężnie przez klatkę piersiową, po czym idą na przemian spod sutka na bark zdrowy oraz skośnie wzdłuż przedniej po- Ryc. 10. Opatrunek kłosowy stawu nadgarstkowego. 5 Chirurgia dla pielęgniarek 65 wierzchni sutka do zdrowej pachy. Pierwsze obwoje podtrzymują sutek ku gó­rze, drugie obwoje pokrywają i wzmacniają obwoje poprzednie. Opatrunek Desaulta służy głównie do unieruchomienia stawu ra-miennego i całej kończyny górnej. Używa się do tego celu szerokich opasek. Pod pachę kładzie się napudrowany wałek z waty. Rozpoczyna się od zdrowej pachy. Kilkoma okrężnymi obwojami przytwierdza się ramię do tułowia. Teraz prowadzi się trójkątne obwoje od zdrowej pachy na bark chory i pod łokieć chory. Trójkątne obwoje wypadają raz z przodu raz z tyłu. Korzystnie jest na początku podwiesić małym temblakiem okolicę stawu nadgarstkowego. Opatrunki na brzuchu. Używa się szerokich opasek. Prowadzi się oprócz okręż­nych obwojów także kilka pętlicowych obwojów przez udo, aby zapobiec obsu­waniu się opatrunku. Szerokie zastosowanie w opatrywaniu ran brzucha zna­lazły bardzo praktyczne „pasy wielokońcowe". Kilka końców pasa splata się dachówkowato na brzuchu, co dobrze przytrzymuje materiał opatrunkowy. Opatrunki na kroczu. Stosuje się często opatrunki w kształcie litery T. Po­ziome ramię opaski związuje się dokoła brzucha, pionowe ramię prowadzi się przez krocze, przewija się pod poziomym ramieniem (ryc. 11). Ryc. 11. Opatrunek krocza opaską „T". Głowa Czapka Hipokratesa (mitra Hippociatis). Często stosuje się tu opaskę o dwu głowach (ryc. 12). Rozpoczyna się na czole. Obie głowy zmierzają w przeciwnych kierunkach do potylicy. Tutaj krzyżują się tak, że jedna głowa znajduje się wyżej, druga niżej. Odtąd opaska znajdująca się niżej będzie biec stale prostopadle od potylicy do czoła i z powrotem pokrywając dachówkowato całą czaszkę. Druga opaska w tym czasie biegnie stale okrężnie, przytrzymując poprzednią opaskę na czole i potylicy. Kończy się okrężnym obwojem. Należy pamiętać o tym, • aby obwoje schodziły od przodu bardzo nisko na czoło i od tyłu na kark, gdyż w przeciwnym razie opaska łatwo zsuwa się z gło­wy. Dobrze jest prowadzić dodatkowy obwój pod brodę, który będzie przy­trzymywać cały opatrunek. Gdy do dyspozycji są tylko opaski o jednej głowie, potrzebna jest druga oso­ba do pomocy. Opaskę prowadzi się naprzód okrężnie, po czym prostopadle od czoła do potylicy i od potylicy do czoła, przy czym w tym czasie druga osoba 66 przytrzymuje te obwoje na czole i potylicy. Po pokryciu czaszki prowadzi się opaskę kilkakrotnie okrężnie w celu przychwycenia prostopadłych obwojów. Dobrze jest nadto prowadzić opaskę kilkakrotnie poprzecznie od jednej okolicy skroniowej do drugiej i z powrotem i znowu przychwycić okrężnymi obwoja-mi. Dodatkowy obwój pod brodą. Ryc. 12. Czapka Hipokratesa, Ryc. 13. Opatrunek nosa. Opatrunek nosa — proca (iunda nasi). Kawałek opaski szerokości ok. 10 cm, długości ok. 75 cm nadcina się podłużnie z obu stron, pozostawiając w środku mały nie rozcięty płatek (ryc. 13). Ten płatek kładzie się na nos. Oba górne końce opaski idą poniżej ucha, oba dolne końce powyżej ucha, po czym związuje się je z tyłu, nie na karku, lecz nieco z boku. Opatrunek żuchwy — proca (iunda maxiilae). Zasada podobna jak w opatrunku procowym nosa. Płatek nierozcięty przykłada się na okolicę bród­ki (ryc. 14). Dolne końce prowadzi się ku górze przed małżowinami usznymi i związuje na czaszce. Górne końce prowadzi się ku tyłowi pod małżowinami na kark, tu krzyżuje się je i prowadzi do przodu na czoło, gdzie się je związuje. Uździenica podwójna (capistium duplex). Dużo pewniejszym opa­trunkiem unieruchamiającym żuchwę jest uździenica podwójna. Jest to opatru­nek dość złożony. Obwoje przebiegają pod brodą przez potylicę oraz przez twarz. Krzyżują się na okolicy ciemieniowej i na potylicy. Opatrunek oka (monoculus). Obwój okrężny prowadzi się przez czoło i potylicę, potem kilka razy skośnie od tyłu na oko w ten sposób, iż na czaszce 67 obwoje stopniowo wznoszą się od kości skroniowej ku ciemieniowej, na twarzy zaś obniżają się ku nosowi. Kończy się okrężnym obwojem przez czoło i poty­licę.

  • STOSOWANIE PRZYLEPCÓW I PŁYNÓW KLEJĄCYCH

    Szerokie zastosowanie mają przylepce i płyny klejące, jak mastizol, kolodium i telakol, zwłaszcza tam, gdzie opaski źle trzymają, jak np. na pośladkach, grzbiecie lub w małych opatrunkach. Ta część skóry, na której ma przylepić się przylepiec, musi być zupełnie wysuszona. Na włosach przylepiec nie trzy­ma się. Nie należy go zakładać okrężnie, gdyż może to spowodować ucisk. Owinięcie kilkoma obwojami opaski muślinowej przylepca powoduje, że chwyta on mocniej. Przylepiec zdejmuje się, zwilżając skórę wacikiem zmoczonym benzyną. Ryc. 16. Opatrunek na głowę z chustki trójkątnej. Ryc. 17. Opatrunek na rękę z chustki trójkątnej. Janina Glazur, Kazimierz Jaegermann

  • TECHNIKA ZAKŁADANIA OPATRUNKÓW

    Przytwierdzenie gazy i waty pokrywających ranę odbywa się zasadniczo w trojaki sposób: a) przez zastosowanie opasek, 2) przez zastosowanie trójkątnych chust, c) przez zastosowanie przylepca, mastizolu czy kolodium.

  • ŚRODKI OPATRUNKOWE

    Do najważniejszych środków opatrunkowych należą opisane niżej. Gaza, czyli muślin, jest to tkanina z białych włókien bawełnianych, dość rzadko splecionych. Ma ona bardzo silne właściwości wchłaniania wilgoci czy­li higroskopijne. Gazę składa się w mniejsze lub większe płatki, służące do bezpośredniego pokrywania rany. Dlatego gaza musi być zawsze wyjałowiona (sterylizowana). Ponadto z gazy robi się opaski, którymi przymocowuje się materiał opatrun­kowy pokrywający ranę, a więc gazę i watę. Opaski wyrabia się różnej szero­kości, od 2 do 15 cm. Długość opasek wynosi zwykle 5 m. Wata składa się z bardzo gęsto splątanych włókien bawełnianych. Ma rów­nież właściwości wchłaniania wilgoci. Waty nie należy nigdy kłaść bezpośred­nio na ranę, lecz na gazę, gdyż strzępki waty przylepiają się do powierzchni rany. Wata biała, czyli odtłuszczona, służy jako materiał do opatrywania ran; jest ona bardzo higroskopijna. Wata szara, czyli nie odtłuszczona, służy za wy-ściółkę do szyn. Jest ona mniej higroskopijna. Lignina, wyrabiana z celulozy, składa się z cieniutkich warstw masy przy­pominającej papier. Zastosowanie jej jest takie, jak waty. Przylepiec (plaster) jest to mocne płótno, powleczone lepką, klejącą masą. Służy do przytwierdzania mniejszych opatrunków lub opatrunków więk­szych na takich częściach ciała, na których opaski źle się trzymają, np. na po­śladkach, plecach itp. Mastizol, kolodium (telakol) są to płyny klejące używane zamiast przylepca, nie drażniące skóry. Szyny służą do unieruchamiania kończyn. Istnieją różne rodzaje szyn: łupki, czyli forniry — cieniutkie płytki z drewna dające się nieco wygi­nać, szyny drewniane — zwykle deszczułki długości ok. 30 cm, szerokości 6 cm, szyny metalowe Kramera zbudowane są z drutu w kształcie drabinki; mają tę zaletę, że dają się dowolnie wyginać, szyny blaszane różnego typu. Gips— siarczan wapniowy (CaS04) jest to biały proszek, szybko łączący się z wodą i dający papkowatą masę, dość szybko twardniejącą. Należy go 61 przechowywać w blaszanych naczyniach, w suchym miejscu, aby zabezpieczyć przed wpływem wilgoci. Wilgoć czyni gips niezdatnym do użytku. Przygotowanie opasek gipsowych odbywa się następująco: opaskę muślinową szerokości 8—20 cm posypuje się równomiernie proszkiem gipsowym i luźno się zawija. Opaski gipsowe należy również przechowywać w blaszanych na­czyniach i w suchym miejscu. Przed wykonaniem opatrunku gipsowego wkłada się opaskę gipsową do miski z letnią wodą. Woda przenika do wnętrza opaski, łączy się z gipsem i wypiera powietrze. Na powierzchni wody widać wówczas wydobywające się z głębi bańki powietrza. Gdy bańki przestaną wydobywać się, oznacza to, że cały gips połączył się z wodą i przybrał postać papkowatej masy. Opaska jest gotowa do użycia. Wyjmuje się ją z wody, wyciska nadmiar wody przez uciśnięcie boków opaski i wykonuje odpowiedni opatrunek gipsowy. Gips jest najlepszym środkiem unieruchamiającym. Ma on tę wielką zaletę, iż jako miękka masa dostosowuje się doskonale do wszystkich wypukłości i zagłębień powierzchni kończyn, po czym zastyga tworząc sztywną niepodatną skorupę. Dokładne przyleganie opatrunku gipsowego ma też i swe złe strony, gdyż w razie zwiększenia się obrzęku łatwo o powstanie niebezpiecznego za­ciśnięcia naczyń krwionośnych i ucisku na nerwy. Zastosowanie mają szyny gipsowe zwane podłużnikami i okrężne opatrunki gipsowe. Lepiej unieruchamia kończynę okrężny opatrunek gipsowy, jednak często wypada założyć szynę gipsową. Wykonanie szyny gipsowej odbywa się następująco: oznacza się jej pożądaną długość i szerokość, po czym na desce rozwija się zmoczoną dostatecznie opaskę gipsową i układa się ją warstwami, aby uzyskać dostateczną jej grubość. Wygładzoną szynę nakłada się na okrytą opaską lub watą kończynę i przymocowuje opaską muślinową. Założenie okrężnego opatrunku gipsowego wymaga doświadczenia. Opaska gipsowa powinna w czasie zakładania dobrze przylegać, jednak nie wywierać żadnego ucisku, gdyż może on wywołać zaburzenia krążenia, odleżyny itd. Do zakładania dużych okrężnych opatrunków gipsowych, obejmujących miedni­cę i kończynę dolną, potrzebne są specjalne stoły ortopedyczne. Dalsze wiadomości dotyczące stosowania szyn gipsowych i okrężnych opa­trunków gipsowych zawarte są w rozdziale pt. „Leczenie złamań".