A A A

KOŃCZYNY WADY ROZWOJOWE I ZNIEKSZTAŁCENIA

Spośród licznych wrodzonych wad rozwojowych i zniekształceń nabytych wymienione zostaną tylko niektóre, najczęściej występujące. Nadmierna liczba palców (polydactylia). Jest to częsta wada rozwojowa. Naj­częściej stwierdza się u dziecka 6 palców, przy czym zdwojony jest albo palec piąty, albo pierwszy. Zrośnięte palce (syndactylia). Stwierdzić można najróżniejszy stopień tej wa­dy. W niektórych wypadkach znajduje się pomost skórny, jakby płetwa, łączą­ca oba palce, w innych — palce przylegają do siebie bardzo ściśle. Leczenie operacyjne. Za pomocą wytwórczych zabiegów rozdziela się zrośnię­te palce. Wrodzone zwichnięcie stawu biodrowego (luxatio coxae congenita). Zazwy­czaj chodzi tu o zaburzenia rozwojowe stawu biodrowego, panewka pozostaje płytka, nie wykazuje odpowiedniego zagłębienia. Ponadto istnieje tzw. przodo-skręcenie szyjki kości udowej. Zwichnięcie głowy kości udowej ujawnia się najczęściej wtedy, kiedy dziecko zaczyna chodzić, tj. ok. 1 roku życia. Niedo­statecznie wykształcona panewka nie utrzymuje głowy we właściwym położeniu i głowa wydostaje się poza obręb panewki ku górze i ku tyłowi. Wydłuża się i wiotczeje torebka stawowa, zmienia się statyka stawu i dynamika mięśni. Objawy. Gdy dziecko zaczyna chodzić, objawy stają się wyraźne. Przy obustronnym zwichnięciu uderza kołyszący, „kaczkowaty" chód dziecka. Nadto zauważa się wybitną lordozę kręgosłupa lędźwiowego, poszerzenie i spłaszcze­nie pośladków oraz skrócenie nóżek dziecka (zaburzenia proporcji nóg w sto­sunku do tułowia). Przy jednostronnym zwichnięciu dziecko utyka wyraźnie na stronę chorą. Kończyna jest skrócona, fałd pachwinowo-pośladkowy po stro­nie chorej pogłębiony. Bardzo ważne jest jak najwcześniejsze rozpoznanie dysplazji stawu biodrowe­go i leczenie dziecka przed upływem 1 roku życia. Udaje się to dzisiaj coraz częściej już w pierwszych tygodniach życia dziecka. Badanie kliniczne uzupeł­nia się badaniem radiologicznym w 3—4 miesiącu życia. Im dłużej sprawa jest pozostawiona swemu losowi, tym gorsze są następstwa. W miarę trwania obciążenia kończyny głowa kości udowej przesuwa się co­raz bardziej ku górze. Dochodzi do bardzo znacznego skrócenia kończyny, osiągającego 5 cm, a nawet więcej. Dzieci męczą się szybko przy chodzeniu. U dorosłych powstają zmiany zniekształcające w stawie biodrowym i kręgo­słupie, wywołujące znaczne dolegliwości. Leczenie powinno się zacząć jak najwcześniej, w ciągu pierwszych miesięcy życia, najlepiej przed upływem pierwszego roku życia. W przypadku dysplazji wystarcza stosowanie tzw. poduszki Frejki, a następnie doleczanie w pajacyku Grucy. Leczenie kończy się zazwyczaj ok. 12 miesiąca życia dziecka. W razie 19* 291 zwichnięcia biodra wykonuje się nastawienie, po czym unieruchamia się koń­czynę w dużym opatrunku gipsowym w odpowiednim ułożeniu kończyny, które zabezpiecza przed wypadnięciem głowy z panewki. Opatrunki gipsowe zmienia się co 4—8 tygodni. W tym czasie niezmiernie ważna jest troska o utrzymanie gipsu w należytym stanie, dbałość o utrzymanie dziecka w czystości, zapobie­ganie odparzeniom i zagnieżdżeniu się insektów. Po upływie 6—8 miesięcy roz­poczyna się dalszy etap leczenia, tj. kąpiele, masaże, ćwiczenia ruchów. Po upływie 3 roku życia ortopedzi stosują już raczej leczenie operacyjne, któ­re zależnie od wieku i stanu kończyn różnie się kształtuje i polega bądź to na krwawym odprowadzeniu zwichnięcia, bądź też na bardziej złożonych opera­cjach wytwórczych. Biodro szpotawe (coxa vaia). Przez biodro szpotawe rozumie się zmniejszenie kąta zawartego między szyjką a trzonem kości udowej. W warunkach prawidło­wych jest to kąt rozwarty i wynosi ok. 127°. W biodrze szpotawym kąt ten zmniejsza się, a nawet schodzi poniżej kąta prostego. Gruźlica, zapalenie kości, urazy i in. prowadzą niekiedy do powstania biodra szpotawego. Biodro szpotawe jest powodem łatwego męczenia się. Ruchy odwiedzenia w stawie biodrowym ulegają ograniczeniu. Chód staje się utykający i jakby usztywniony. Leczenie operacyjne. Biodro koślawe (coxa valga) — stanowi odwrotność biodra szpotawego. Kolano koślawe (genu valgum). Chodzi tu o zniekształcenie polegające na tym, że udo nie przechodzi prosto w podudzie, ale między udem a podudziem powstaje kąt, którego wierzchołek zwrócony jest ku wewnątrz. Powstają w ten sposób kończyny w kształcie litery X. Najczęstszą przyczyną jest krzywica i zaburzenia rozwojowe nasad. Leczenie ogólne przeciwkrzywicze lub operacyjne. Kolano szpotawe (genu varum). Kolano szpotawe jest przeciwieństwem kola­na koślawego. Powstają kabłąkowate wygięcia trzonu kości udowej i kości pod­udzia. Mówi się o kończynach w kształcie litery O. I tutaj częstą przyczyną jest krzywica.

  • CHOROBY STAWÓW

    Poszczególnymi częściami składowymi stawu są: torebka stawowa składająca się z wewnętrznej błony maziowej i zewnętrznej warstwy włóknistej, chrząstka stawowa oraz nasady kostne. Wszystkie te części mogą wykazywać większe lub mniejsze zmiany. Nadto w różnych chorobach stawów zmianom ulegają też części miękkie okołostawowe, jak więzadła, ścięgna, mięśnie, skóra. W stanach zapalnych stawów stwierdza się następujące objawy: bolesność przy ruchach i w spokoju, ograniczenie ruchów, obrzęk, ułożenie w częścio­wym zgięciu. Później występują zaniki mięśniowe i przykurcze. Ze względu na przebieg wyróżnia się stany ostre i przewlekłe, jednak podział ten nie zawsze daje się przeprowadzić, ponieważ są postacie przejściowe. Ze względu na przyczyny wywołujące chorobę można podzielić choroby sta­wów na następujące grupy: pourazowe choroby stawów, bakteryjne zapalenia stawów, choroby stawów wywołane niestosunkiem między wydolnością stawu a stawianymi mu wymaganiami. Tu należy wielka grupa zmian zniekształcają-, cych (arthiosis deioimans).

  • KOŃCZYNA DOLNA

    Złamanie kości udowej (fractura femoris). Wśród tych złamań rozróżniamy: a. Złamanie szyjki kości udowej (Iractura colli femoris). Szyjka kości udowej ma bardzo silną budowę, która przypomina budowę dźwigu. W starszym wieku, zwłaszcza u kobiet, wytrzymałość szyjki znacznie się zmniejsza. Złamanie szyjki kości udowej powstaje najczęściej przez upadek na krętarz większy, lub na pięty czy kolana. U starych osób wystarczy potknięcie się czy nieostrożne stąpnięcie dla wywołania złamania. Złamania mogą być śródtoreb-kowe (fractura colli femoris medialis) i pozatorebkowe (fractura colli femoris la-teralis). Leczenie. Często stosuje się leczenie operacyjne, polegające na zespole­niu odłamów metalowym gwoździem, osteotomii lub wszczepieniu protezy meta­lowej głowy k. udowej, rzadziej unieruchomienie w opatrunku gipsowym. Lecze­nie operacyjne zezwala na szybsze uruchomienie chorego, jednak wyniki odleg­łe nie zawsze są pomyślne. Pewien odsetek złamań kości udowej nie ulega zrostowi. Powstaje staw rze­komy (pseudoarthrosis), który stanowi duże upośledzenie. b. Złamanie krętarza większego (fractura trochanteris maioris) lub krętarza mniejszego (fractura trochanteris minoris). Spotyka się je nieczęsto. Krętarz większy odłamuje się po bezpośrednim urazie, krętarz mniejszy odrywa się przez działanie mięśni. W przypadku przemieszczenia od- łamów w grę wchodzi leczenie operacyjne. c. Złamanie trzonu ko ści udowej. Tu rozróżniać można: 1) zła- manie podkrętarzowe (fractura subtrochanterica), 2) złamanie trzonu, 3) złama- nie nadkłykciowe (fractura supracondylica femoris). Złamania te można leczyć sposobem bezpośredniego stałego wyciągu, na szy­nie Brauna czy Bóhlera. Po upływie ok. 5 tygodni można zmienić wyciąg na opatrunek gipsowy. Zrost kostny następuje przeciętnie po 8—10 tygodniach. Jednak obciążać kończynę, a więc chodzić, pozwalamy dopiero po 3—4 miesią­cach. Niekiedy udaje się nastawić złamanie bez stosowania wyciągu. Wówczas natychmiast zakładamy opatrunek gipsowy. Gdy nie jest możliwe nastawienie odłamów lub gdy zachodzi wklinowanie się części miękkich między odłamami, stosuje się leczenie operacyjne. U dzieci do 8—9 roku życia stosuje się wyciąg pionowy sposobem Schedego. U małych zanieczyszczających się dzieci korzystne jest zawiesić obie kończyny dolne, przy czym zdrową kończynę obciąża się jedynie taką liczbą ciężarków, jaka zapewnia utrzymanie jej w pionowej pozycji, podczas gdy złamana koń­czyna pozostaje pod działaniem większego obciążenia. Ten sposób pozwala unik­nąć zanieczyszczenia opatrunku wyciągowego moczem. Ważna jest rola pie­lęgniarki w utrzymaniu właściwego ułożenia chorej kończyny. Złamanie w obrębie stawu kolanowego (środstawowe). Złamaniu mogą ulec kłykcie kości udowej, kłykcie kości piszczelowej lub rzepka. Wszystkie te złamania połączone są z dużym wylewem krwawym w stawie kolanowym (haemarthros genus). Złamania kłykci powstają najczęściej w następstwie siły działającej w kierunku pionowym, np. po upadku z wysokości na stopy. Leczenie. Konieczne jest usunięcie krwiaka przez nakłucie. Odłamy stara­my się nastawić, po czym zakłada się opatrunek gipsowy lub wyciąg. W wyjątkowych wypadkach stosuje się leczenie operacyjne polegające na zespoleniu odłamów. Ponieważ złamania śródstawowe niszczą częściowo aparat stawowy, należy liczyć się w przyszłości z powstaniem zmian zniekształcających (arthrosis de-formans genus). Te zmiany sprowadzają nieraz znaczne dolegliwości i ograni­czenie ruchomości. Złamania rzepki (fractura patellae) nie występują wprawdzie dość czę­sto, mają jednak duże znaczenie, gdyż chodzi tu najczęściej o mężczyzn w wie­ku 30—40 lat i nierzadko po złamaniach tych pozostaje znaczne upośledzenie ruchomości stawu. Złamania rzepki powstają drogą urazu bezpośredniego — wtedy powstaje kil­ka odłamów pozostających w związku z sobą — oraz drogą urazu pośredniego, tj. przez gwałtowny skurcz mięśnia czterogłowego — wtedy łamie się rzepka poprzecznie, ale nadto rozerwaniu ulega okostna i torebka stawowa oraz cały aparat więzadłowy. Odłamy są wtedy oddalone od siebie. Leczenie. W złamaniach z zachowanym aparatem więzadłowym stosuje się opatrunek gipsowy sięgający od guza kości kulszowej do kostek (tutor) na okres ok. 4 tygodni. V/ złamaniach z rozerwanymi częściami miękkimi, gdy odłamy są od siebie oddalone, stosuje się zabieg operacyjny, polegający na ze- szyciu rzepki i całego aparatu więzadłowego. Bardzo ważne jest następcze lecze­nie usprawniające. Złamanie goleni (fractura cruris). Powstaje w następstwie bezpośredniego lub pośredniego urazu i wykazuje nieraz bardzo znaczne przemieszczenie odłamów. Niekiedy odłamki kości piszczelowej, która znajduje się tuż pod skórą, przebi­jają skórę. Dzieje się to zwłaszcza często przy złamaniach spiralnych, powsta­łych przez skręcenie, jak np. u narciarzy, gdy zatrzymane ciało nagle wykonuje skręt wobec ustalonej przez jakąś przeszkodę stopy. Kość piszczelowa ulega złamaniu najczęściej na granicy między V3 środkową a V3 dolną swej długości. Kość strzałkowa natomiast łamie się często znacznie wyżej, tuż poniżej swej główki. Leczenie. Możliwie anatomiczne nastawienie odłamów, po czym opatru­nek gipsowy. Konieczna jest w pierwszych 2—3 dniach dokładna i częsta kon­trola stanu ukrwienia kończyny. W razie wystąpienia zaburzeń czucia w pal­cach, zaburzeń krążenia (palce sine), bólów konieczne może stać się rozcięcie i rozchylenie lub nawet całkowite zdjęcie opatrunku gipsowego, by uniknąć na­stępstw niedokrwienia (ischaemia), które mogłoby sprowadzić poważne uszko­dzenia mięśni i nerwów, a nawet zgorzel części kończyny. Niekiedy zachodzi konieczność zastosowania odpowiedniego wyciągu bezpo­średniego. Cienki drut Kirschnera przewierca się wówczas przez kość piętową (calcaneus) lub przez kość piszczelową powyżej stawu skokowego. Gdy zawo­dzą próby bezkrwawego nastawienia, wchodzi w rachubę leczenie operacyjne. Po nastawieniu odłamy zespala się najczęściej śrubami lub płytką metalową. Złamania podudzia zazwyczaj zrastają się w czasie 10—12 tygodni. Złamanie w okolicy stawu skokowego. Do złamań tych należą: Złamania kostek. Zdarzają się bardzo często. Gdy w czasie chodzenia „podwinie się noga" ku wewnątrz, następuje złamanie kostki zewnętrz­nej (fractura malleóli lateralis). Znacznie rzadziej w analogiczny sposób ulega złamaniu kostka przyśrodkowa (fractura malleoli medialis). Gdy po oderwaniu jednej kostki siła działa w dalszym ciągu, wówczas kość skokowa (talus), która jest objęta jakby hakiem przez obie kostki, wyłamuje drugą kostkę i powstaje złamanie obu kostek (fractura bimalleolaris) połączone z częściowym nadwichnięciem stopy na zewnątrz (złamanie prona-cyjne) albo ku wewnątrz (złamanie supinacyjne). Złamanie jednej kostki wymaga szyny gipsowej lub opatrunku gipsowego do chodzenia. Złamania obu kostek wymagają dokładnego nastawienia i unieru­chomienia przez okres ok. 3 miesięcy. W późniejszym okresie wskazane są wkładki do bucików jak na stopy płaskie. Złamanie kości piętowej (fractura calcami). Aczkolwiek niezbyt częste, jednak ważne ze względu na długi okres leczenia oraz często pozostawiające trwałe następstwa w postaci spłaszczenia stopy, upośledzenia ruchomości stawów. Bar­dzo trudne, a niekiedy niemożliwe jest nastawienie odłamów. Unieruchomienie trwa zazwyczaj ok. 3 miesięcy. Złamanie kości śródstopia (fractura ossium matatarsi) wymaga unierucho­mienia na okres ok. 4 tygodni.

  • KOŃCZYNA GÓRNA

    Złamanie obojczyka (iractuia claviculae). Złamanie obojczyka spotyka się często (ok. 10% złamań). Powstaje najczęściej w następstwie upadku na wy­ciągniętą rękę. Złamaniu ulega zazwyczaj miejsce wygięcia obojczyka. Odła­mek obwodowy przemieszcza się ku dołowi wskutek działania ciężaru kończy­ny, odłamek przyśrodkowy zostaje pociągnięty ku górze przez mięsień mostko-wo-sutkowo-obojczykowy. Leczenie za pomocą opatrunków unieruchamiających staw ramienny lub w od­powiednich przypadkach leczenie operacyjne. Złamanie kości ramiennej (fractura humeii). Złamania w obrębie głowy lub szyjki chirurgicznej kości ramiennej leczy się albo przez zastosowanie szyny odwodzącej, albo przez unieruchomienie opatrunkiem Desaulta. Bardzo ważne jest następcze leczenie usprawniające. Złamania trzonu kości ramiennej często łączą się z uszkodzeniem nerwu pro­mieniowego, który przylega bezpośrednio do okostnej. Leczenie złamań niepo-wikłanych najlepiej na szynie odwodzącej. Często konieczne staje się jedno­czesne zastosowanie wyciągu. W złamaniach powikłanych uszkodzeniem nerwu promieniowego konieczne jest leczenie operacyjne. Złamania w okolicy stawu łokciowego. Złamania w dolnej części kości ra­miennej mają szczególne znaczenie u dzieci. Tak zwane złamania nad-kłykciowe kości ramiennej (fractura supracondylica humeii) łączą się często z dużym wylewem krwawym, który nie znajdując dość miejsca pod niepodatną powięzią wywiera ucisk na tętnice przedramienia. Stąd może po­wstać przykurcz z niedokrwienia (contiactuia ischaemica Volkmann). Toteż ko­nieczna jest tutaj bardzo ścisła obserwacja kończyny po nastawieniu odłamów i założeniu opatrunku gipsowego (p. str. 122). Złamanie wyrostka łokciowego (fractura olecrani). Przy całkowitym złamaniu powstaje zwykle rozstęp między odłamkami. Gdy rozstęp nie jest wielki, wystar­czy założenie szyny gipsowej, gdy rozstęp jest duży, zachodzi konieczność ope­racyjnego zeszycia. Złamania, jak w ogóle uszkodzenia okolicy stawu łokciowego, pociągają za sobą często znaczne upośledzenie ruchomości. Wynik czynnościowy zależy tu w wysokim stopniu od dokładnego nastawienia i możliwie wczesnego urucho­mienia stawu. Bardzo szybko powstają tu ograniczenia ruchów, które później nie dają się już wyrównać. Niekiedy odkładają się złogi wapniowe w mięśniu ramiennym (musculus brachialis). Zwapnienia te (myositis ossiticans) przyczy­niają się również do ograniczenia ruchomości. Dlatego też, biorąc pod uwagę możliwość ograniczenia ruchów w stawie łok­ciowym, unieruchamia się staw łokciowy w takim ułożeniu, jakie jest dla tego stawu i zawodu chorego najkorzystniejsze. Zakłada się więc szynę gipsową w zgięciu pod kątem prostym, przy czym ręka ułożona jest w ułożeniu pośred­nim między pronacją, a supinacją, nieco więcej w kierunku supinacji. Zesztyw­nienie stawu łokciowego w pozycji wyprostnej stanowi ciężkie kalectwo. W leczeniu następczym stosuje się często kąpiele, nagrzewania, ćwiczenia ruchów czynnych. Natomiast nie stosuje się masaży okolicy stawu łokciowego ani ruchów biernych, jak rozginania stawu łokciowego, by uniknąć nowych wy­lewów krwawych i uszkodzeń mięśni czy powierzchni stawowych, co mogłoby tylko zwiększyć stopień upośledzenia ruchomości. Złamanie kości przedramienia i ręki. Złamaniu mogą ulec obie kości przedra­mienia (iractura antibrachii), lub też może być złamanie samej tylko kości łok­ciowej (fractura ulnae) albo kości promieniowej (fractura radii). Złamania obu kości przedramienia leczy się przez nastawienie odłamów i unie­ruchomienie w opatrunku gipsowym sięgającym od podstawy palców powyżej połowy ramienia. Palce pozostają wolne i chory powinien jak najrychlej wyko­nywać ruchy palcami. Gips utrzymuje się dość długo, 6—10 tygodni. Wśród złamań jednej kości przedramienia najczęściej zdarza się złamanie kości promieniowej w jej dolnym odcinku, 2—3 cm powyżej stawu nadgarstko­wego lub w obrębie nasady obwodowej. Jest to złamanie ,,w miejscu klasycz­nym" (fractura radii loco classico). Występuje ono najczęściej ze wszystkich złamań w obrębie kończyn (10%). U dzieci i młodocianych do 18 roku życia nie spotykamy się z tymi złamaniami. W młodym wieku występują natomiast pod-okostnowe złamania obu kości przedramienia w obrębie dolnej V3, gdyż w tym wieku okostna jest bardzo silna i raczej dojdzie do złamania kości, niż do prze­rwania okostnej. U dzieci spotyka się też częściej przesunięcie dolnej nasady kości promieniowej w linii chrząstki pośredniej (epiphysiolysis). Złamania kości promieniowej w miejscu typowym łączą się często ze znacz­nym przemieszczeniem odłamów. Dlatego bardzo ważne jest możliwie dokładne nastawienie i unieruchomienie odłamów, a następnie leczenie usprawniające. Złamania małych kości nadgarstka nie są częste, dotyczą głównie kości łód-kowatej (fractura ossis navicularis) oraz kości półksiężycowej (fractura ossis lunati). Często chodzi tu nie o jednorazowy silny uraz, ale o powtarzające się nadmierne wysiłki, a więc jakby o zsumowanie się wielokrotnych mniejszych urazów. W następstwie uszkodzeń tych kości dochodzi nieraz do powstania martwiczych ognisk kości. Opatrunek gipsowy powinien obejmować dłoń od główek kości śródręcza i sięgać do V3 górnej części przedramienia. Złamanie kości śródręcza (fractura ossium metacarpi) i członków palców wy­maga nastawienia, a niekiedy wyciągu bezpośredniego i unieruchomienia w opa­trunku gipsowym.

  • NOWOTWORY CZĘŚCI MIĘKKICH

    Wśród częstych nowotworów niezłośliwych spotyka się tu naczyniaki (hae-mangioma), chłoniaki (lymphangioma), włókniaki (fibroma), guzy wychodzące z osłonek nerwowych (neurilemmoma), tłuszczaki (lipoma), i inne. Leczenie ope­racyjne. Spośród nowotworów złośliwych spotyka się mięsaki (sarcoma) mogące wy­chodzić ze wszystkich składników łącznotkankowych, a więc z powięzi, ścię­gien, osłonek naczyniowych i nerwowych itd., raki (carcinoma), które rozwi- jają się na tle przewlekłych owrzodzeń, przetok, po oparzeniach rentgenowskich itp., oraz bardzo złośliwe czerniaki (melanoma). Leczenie operacyjne, ewentualnie w połączeniu z energią promienistą.

  • NOWOTWORY KOŚCI KOŃCZYN

    Rozróżniamy następujące główne rodzaje nowotworów kości: pierwotne nowotwory kości, wtórne nowotwory kości, jak: przejścia mięsaka czy raka z otoczenia na kość, przerzuty nowotworowe. W grupie pierwszej spotyka się zarówno nowotwory niezłośliwe, jak i nowo­twory złośliwe. Grupa druga obejmuje wyłącznie wtórne nowotwory złośliwe.

  • OBRAŻENIA STAWÓW

    STŁUCZENIA (contusio) I WYKRĘCENIA (distorsio) Najczęstsze są wykręcenia stawu kolanowego i stawu skokowego. Staw kolanowy. W następstwie urazu może dojść tu do różnych uszkodzeń. I tak może powstać: Naderwanie więzadla bocznego lub przyśrodkowego. Ten typ uszkodzenia sprowadza możność wywołania ruchów bocznych w stawie kolanowym. Towa­rzyszy temu wylew krwawy w stawie i bolesność miejscowa. Leczenie polega na unieruchomieniu stawu kolanowego przez 3—6 tygodni. Uszkodzenie łąkotki (laesio menisci). Najczęściej w grę wchodzi uszkodzenie łąkotki przyśrodkowej. Uszkodzenia te powstają nierzadko u sportowców, gdy np. w czasie jazdy na nartach lub gry w piłkę nożną wykonują zwrot uda lub podudzia przy zgiętym kolanie. Objawy polegają na gwałtownym bólu w kola­nie, niemożności wyprostowania kolana, obrzęku stawu i bolesności. W zadaw­nionych uszkodzeniach łąkotki chorzy podają, że od czasu do czasu powstaje zablokowanie stawu z przymusowym jego ustawienie w lekkim zgięciu i nie­możnością wyprostowania kolana oraz z pojawieniem się płynu w stawie. Ten stan bloku stawu zwykle mija po krótkim czasie. Leczenie świeżych przypadków: unieruchomienie kolana. Gdy są nawroty bloku stawu i obrzęku, należy operacyjnie usunąć uszkodzoną łąkotkę. Rozerwanie więzadeł krzyżowych (laesio ligamenti cruciati). Przy szczegól­nych urazach, nieraz u sportowców, ulega oderwaniu więzadło krzyżowe, częś­ciej przednie niż tylne. Powstaje wylew krwawy, bolesność, możność przesuwa­nia podudzia wobec uda. Towarzyszą temu często oderwanie wyniosłości mię-dzykłykciowej (eminentia inteicondylaiis). Leczenie polega na dłuższym unie­ruchomieniu stawu (2—3 miesiące), po czym stosuje się masaże i ćwiczenia. Staw skokowy. Wykręcenia powstają w następstwie podwinięcia stopy ku we­wnątrz lub zewnątrz. Najczęściej chodzi o podwinięcie stopy ku wewnątrz, a więc o nadmierną supinację. Naciągają się wtedy zbyt silnie i ulegają uszko­dzeniu więzadła łączące kostkę zewnętrzną z kością piętową. Powstaje wylew krwawy (zasinienie), obrzęk, bolesność, upośledzenie czynności. Odróżnienie wykręcenia od złamania kostki jest często niemożliwe bez badania rentgenow­skiego. Gdy kończynę się nadal obciąża, zwiększa się i dołącza się obrzęk stawu. Leczenie: początkowo unieruchomienie, zimne okłady, opaska elastyczna, po kilku dniach nagrzewania i masaże.

  • PIERWOTNE NOWOTWORY KOŚCI

    Najczęściej spotykamy następujące nowotwory: Chrzęs^tniaki (chondioma). Występują niekiedy wielokrotnie. Spotyka się też postacie złośliwe — chrzęstniakomięsaki (chondiosaicoma). Pojedyncze chrzęst-niaki usuwa się operacyjnie. Mnogie wyrosła chrzęstno-kostne, czyli chrzęstniakokostniaki (exostoses car-tilagineae, osłeochondroma). U osób młodych występują w pobliżu nasad jako guzy kostne pokryte chrząstką posiadające często swą torebkę maziową. Usu­wa się operacyjnie tylko te guzy, które są drażnione lub sprawiają dolegliwości (możliwość zezłośliwienia). Kostniaki (osteoma). Spotyka się je na kończynach rzadko. Występują częś­ciej na kościach czaszki. Są to guzy niezłośliwe. Usunięcie operacyjne w razie dolegliwości. Torbiele kostne (cystis ossis soliłaiia). Występują najczęściej w kościach dłu­gich jako jamy wypełnione gąbczastą tkanką o bardzo cienkiej pokrywie kost­nej. Stąd często spotyka się złamania patologiczne. Istnieją przejścia w mię-sak. Leczenie — operacyjne przez wyskrobanie zawartości jamy i wypełnienie ubytku przeszczepami kostnymi. Mięsaki kostne (osteosarcoma, sarcoma osteogenes). Nowotwory o dużej zło­śliwości, szybkim tworzeniu przerzutów. Inną postać mięsaka stanowi m i ę s a k kostny Ewinga, wychodzący z komórek szpiku kości, bardzo złośliwy. Leczenie operacyjne i naświetlaniami promieni Roentgena, ewentualnie bombą kobaltową.

  • POURAZOWE CHOROBY STAWÓW

    Chodzi tu o późne następstwa obrażeń stawów. Bardzo często wykręcenie sta­wu z wylewem krwawym czy inne uszkodzenia stawów leczy się bez jakichkol­wiek następstw. W pewnym odsetku przypadków jednak pozostają objawy przewlekłego stanu zapalnego. Głównym objawem jest utrzymujący się obrzęk stawu (hydrops). Płyn w stawie ma charakter płynu surowiczego. Najczęściej dotknięty bywa staw kolanowy. Torebka stawowa ulega często zgru­bieniu. W spokoju płyn ulega wchłonięciu, po wysiłkach pojawia się znowu. Leczenie: fizykoterapia — nagrzewania, masaże oraz wzmacnianie mięśnia czworogłowego. Z nawracającym obrzękiem stawu mamy do czynienia także wtedy, gdy w sta­wie istnieje wolne ciało, (tzw. myszka stawowa). Te wolne ciała 0 budowie kostno-chrzęstnej powstają albo przez urazowe oderwanie drobnych części stawowych, albo na tle wielokrotnie działających mniejszych urazów. Przychodzi wtedy do oddzielania małych części kostno-chrzęstnych (osteochon-diitis dissecans). Najczęściej chodzi o staw kolanowy i łokciowy u mężczyzn. Rzadziej dotknięte są inne stawy. Wolne ciała sprowadzające objawy bloku stawu wymagają operacyjnego usu­nięcia.

  • PRZYKURCZE CZĘŚCI MIĘKKICH

    Przykurcze skórne (contractura dermatogenes). Duże ubytki skórne, np. po rozległych oparzeniach i inne, sprowadzają powstawanie zaciągających blizn ograniczających ruchomość stawów itp. Leczenie. Najważniejsze jest zapobieganie polegające na możliwie takim ułożeniu ciała czy kończyny, które zapobiegałoby przykurczowi, oraz na możli­wie rychłym pokryciu plastycznym ubytku skórnego. Przykurcze małego stopnia można wyrównać przez ćwiczenia, kąpiele. Znaczniejsze przykurcze wyma­gają wycięcia części bliznowatych i przeszczepienia naskórka lub płata skór­nego. Przykurcze ścięgniste i łącznotkankowe (contractura iendogenes et desmoge-nes). Przykurcze ścięgien powstają po różnych sprawach ropnych lub po zranie­niach. Kończyna czy palce ustawione są z reguły w zgięciu. Leczenie w świeżych przypadkach jest zachowawcze przez ćwiczenia, na­grzewania. W przypadkach zastarzałych w grę wchodzi operacyjne wydłużenie ścięgien. Przykurczom ścięgnistym i stawowym towarzyszą przykurcze łączno­tkankowe. Przykurcz palców Dupuytrena (contractura Dupuytren). Chodzi tu o zmiany w obrębie rozcięgna dłoniowego (aponeurosis palmaris), polegające na zblizno-waceniu i skurczeniu się rozcięgna. Choroba występuje zwykle u mężczyzn. Występuje najczęściej przykurcz palca IV i V, często obustronnie. Na dłoni wi­dać zaciągnięcia skóry i zgrubienia. Przyczyny choroby nie są jasne. Leczenie polega na operacyjnym wycięciu chorobowo zmienionego rozcięgna dłoniowego. Przykurcze mięśniowe (contractura myogenes). Powstają po sprawach zapal­nych, po unieruchomieniu w opatrunkach ustalających itd. Tu należy m. in. przykurcz z niedokrwienia. Przykurcze pochodzenia nerwowego (contractura neurogenes). Może tu cho­dzić o przykurcze na tle odruchowym w następstwie bólu (np. obrona mięśnio­wa w śródotrzewnowych sprawach zapalnych) albo o przykurcze spastyczne w następstwie podrażnienia ruchowych ośrodków w mózgu lub choroby rdze­nia (np. guzy mózgu, obrażenia mózgu, choroba Little'a), wreszcie o przykurcze na tle porażeń (np. w chorobie Heinego-Medina, po uszkodzeniach nerwów obwodowych). Przykurcze stawowe (contractura arthrogenes). Tu chodzi o zmiany w całym aparacie stawowym, a więc w torebce i więzadłach okołostawowych oraz w po­wierzchniach stawowych. Gdy zniszczeniu ulegną chrząstki stawowe, dochodzi często do zesztywnienia (ankylosis) w nieprawidłowym ułożeniu stawu.

  • WTÓRNE NOWOTWORY KOŚCI

    Do grupy tej zalicza się przejście nowotworu złośliwego z otoczenia na kość, lub przerzuty odległe do kości, np. przy raku gruczołu krokowego lub raku sutka. Nierzadko spotyka się patologiczne złamania na tle przerzutu raka.

  • ZAKAŹNE ZAPALENIE STAWÓW

    Ropne zapalenie stawu. Powstaje ono w następstwie bezpośredniego zakaże­nia z zewnątrz przy zranieniu lub przerzutowo drogą krwi i może mieć bardzo groźny przebieg. Sprawa ropna może ograniczyć się tylko do samej jamy stawo­wej, albo też przebić do tkanek otaczających staw sprowadzając ropowicę części miękkich. Zejściem najcięższych postaci jest zniszczenie torebki i chrząst­ki oraz zesztywnienie stawu. W pomyślniejszych przypadkach pozostaje więk­sza lub mniejsza ruchomość stawu. Leczenie: nakłucia, opróżnianie stawu, wprowadzenie antybiotyków. W niektórych przypadkach zabiegi operacyjne. Gruźlica stawu. Czytelnicy znajdą wiele uwag dotyczących gruźlicy stawów 1 kości w części ogólnej. Najczęściej zajęte są staw biodrowy i kolanowy. Gruźlica stawu biodrowego (coxitis tuberculosa). Najczęściej naprzód powsta­je przerzutowe ognisko ropne w głowie, szyjce lub panewce, które stopniowo przebija do stawu. Znacznie rzadziej ma się do czynienia z postacią pierwotnie torebkowatą. Powstają duże zniszczenia głowy i panewki. Panewka często ule­ga jakby rozszerzeniu wskutek zniszczenia (wędrowanie panewki). Powstają ropnie zimne i przetoki w okolicy pachwiny, na przyśrodkowej powierzchni uda, na pośladku, potem ciężkie przykurcze stawowe i skrócenie kończyny. 80% przypadków dotyczy młodzieży do 15 roku życia. W przebiegu klinicznym wyróżnia się 3 okresy. Okres pierwszy cechuje pojawienie się bólów, które chory różnie loka­lizuje: w samym stawie, w jego okolicy lub w okolicy kolana (zwłaszcza dzieci). Często w tym okresie zaznacza się lekkie utykanie. Badanie wykazuje jedynie ograniczenie maksymalnego wyprostowania, odwiedzenia i skręcenia uda.,Stan ogólny chorego na ogół jest dobry. W drugim okresie nasilające się bóle zmuszają chorego do unierucho­mienia stawu w położeniu, w którym części miękkie są najbardziej rozluźnione. Jeżeli chory jeszcze chodzi, przenosi on cały ciężar ciała na kończynę zdrową dla oszczędzenia strony chorej. Wówczas miednica przechyla się na stronę cho­rą, następuje pozorne wydłużenie kończyny chorej. Chory przykurcza kończynę chorą w stawie biodrowym i skręca ją na zewnątrz, opierając się możliwie lekko na palcach chorej kończyny. W łóżku chory może leżeć jedynie na stronie zdrowej. Występuje wtedy przywiedzenie uda i skręcenie do wewnątrz przy utrzymanym zgięciu. W ten sposób u chorych leżących powstaje przykurcz sta­wu biodrowego w zgięciu, przywiedzeniu i skręceniu do wewnątrz. Unierucho­mienie stawu i przykurcz początkowo polega na przykurczu mięśni. Można przy­kurcz ten znieść w uśpieniu. Stopniowo jednak wytwarzają się zrosty torebki oraz zrosty łącznotkankowe i powstaje trwały przykurcz. Bóle mogą wtedy zmniejszyć się i chory może na nowo zacząć chodzić za pomocą lasek lub kul. Zaznaczają się wówczas wyraźnie zaniki mięśniowe. Stan ogólny chorego jest ■zwykle dużo gorszy. W trzecim okresie przychodzi do rozpadu serowato-ropnego i znisz­czenia stawu. Często powstaje patologiczne zwichnięcie lub zupełne zniszczenie głowy. Powstaje znaczne skrócenie kończyny, wynoszące 2—6 cm, wielkiego stopnia przykurcze. W około 20% przypadków jest jednocześnie gruźlica płuc Leczenie. Oczywiście jak zawsze w gruźlicy — obowiązuje leczenie ogólne. Leczenie miejscowe: wyciąg w celu zapobieżenia przykurczom, po czym opa­trunek gipsowy. U części chorych następuje wyleczenie z zesztywnieniem kost­nym (ankylosis ossea), u części zaś zostaje zachowana pewna ruchomość sta­wu. Leczenie operacyjne w wybranych przypadkach polega najczęściej na po-zastawowym usztywnieniu stawu za pomocą przeszczepu kostnego. Gruźlica stawu kolanowego (gonitis łuberculosa). Najczęściej zajęciu ulegają kłykcie kości udowej i piszczelowej. Rzadko powstają zmiany w samej rzepce. W przebiegu klinicznym dają się wyróżnić 3 postacie (p. str. 146): obrzęk gruźliczy (hydrops), postać ziarninująca (fungus s. tumor albus) z często występującym nad-wichnięciem stawu (subluxatio); jest to postać najczęstsza. postać ropno-serowata. Jest ona tutaj rzadsza niż w gruźlicy stawu biodro­wego. Leczenie. Unieruchomienie za pomocą opatrunków gipsowych sięgających od guza kości kulszowej do kostek. Leczenie operacyjne u dorosłych bardzo często polega na wycięciu ogniska lub stawu (resectio genus). Inne stawy, jak staw skokowy, ramienny, łokciowy, nadgarstkowy itd., rza­dziej ulegają zajęciu przez proces gruźliczy. Rzeżączkowe zapalenie stawu (arthritis gonorrhoica). Cechuje się gwałtow­nym początkiem z silnymi bólami, gorączką, przy dobrym stanie ogólnym. Zaję­ty jest z reguły tylko jeden staw. Obrzęk przechodzi też na części miękkie. Po kilku dniach mija okres ostry i przechodzi w okres przewlekły. Leczenie. Penicylina, unieruchomienie w ostrym okresie. Później masaże, ćwiczenia ruchów, nagrzewania itd. Dziś zakaźne zapalnie stawów występuje znacznie rzadziej.

  • ZNIEKSZTAŁCAJĄCE ZMIANY STAWOWE

    Powstają one po złamaniach, zakażeniach stawów lub bez uchwytnej ze­wnętrznej przyczyny jako wyraz niestosunku między wydolnością stawu a wy­maganiami stawianymi stawowi przy obciążeniu i ruchach (często istnieją wrc-dzone predyspozycje — np. dysplazja). Powstaje rozwłóknienie chrząstki stawowej, po czym tworzą się dziobowate wypustki kostne na brzegach powierzchni stawowych. W stawie stwierdza się przy badaniu trzeszczenie, bolesność i powoli postępujące upośledzenie rucho­mości. Od czasu do czasu pojawia się płyn w stawie. Pogorszenie występuje nie­raz przy zmianie pogody. Dla rozpoznania istotne znaczenie ma badanie rentge­nowskie. Leczenie: fizykoterapia — nagrzewanie, lekkie masaże, kąpiele słone, w innych wypadkach kąpiele siarczane lub mułowe. Niekiedy w grę wchodzi leczenie operacyjne — osteotomia, plastyki stawu itp. Bardzo często dotknięty jest tą chorobą staw kolanowy (aithrosis deformans genus), także staw biodrowy (aithrosis deiormans coxae s. coxaithiosis). W in­nych stawach zmiany te występują rzadziej. Wincenty Wróblewski

  • ZNIEKSZTAŁCENIA STOPY

    Spotykamy zasadniczo trzy rodzaje tych zniekształceń: stopa końsko-szpotawa (pes equino-varus), stopa płasko-koślawa (pes plano-vaIgus), stopa hakowata (pes calcaneus) i stopa wydrążona (pes excavatus). Zmiany te powstają bądź to na tle wrodzonym, bądź jako następstwa porażeń pewnych grup mięśniowych, najczęściej po chorobie Heinego-Medina, bądź też jako następstwo mechanicznych obrażeń, np. po złamaniach. Stopa końsko-szpotawa (pes equino-vaius). Jest to częsta wada rozwojowa, występuje częściej obustronnie. Zniekształcenie polega na tym, iż stopa znajdu­je się w supinacji, tzn. brzeg wewnętrzny stopy jest podniesiony, cała podeszwa zwrócona do wewnątrz. Jednocześnie występuje obniżenie i przywiedzenie, przodostopia, czyli ustawienie końskie. Znacznym zmianom ulegają oprócz koś­ci także części miękkie, tj. więzadła, mięśnie, ścięgna. Stawy stają się mało ruchome. Leczenie wrodzonych stóp końsko-szpotawych podjęte wcześnie daje do­bre wyniki. Powinno ono być prowadzone pod stałą kontrolą chirurga ortopedy. W pierwszym miesiącu życia dziecka matka lub pielęgniarka codziennie wyko- nuje zabiegi redresyjne, polegające na pronacji, czyli obniżaniu wewnętrznego brzegu stopy, oraz znoszenia końskości i przywiedzenia przodostopia (chwyt Wisbrauma). Od 2 lub 3 miesiąca życia zakłada się opatrunki gipsowe w re-dresji, tj. znosząc w miarę możności ustawienie końskie, przywiedzenie i supina-cję stopy. Opatrunki gipsowe zmienia się okresowo lub wycina w nich odpo­wiednie kliny umożliwiające redresję stopy. Bardzo ważna jest kontrola krą­żenia krwi na opuszkach palców po założeniu opatrunku gipsowego, aby w ra­zie ucisku opatrunek w porę przeciąć. Przecina się go na stronie grzbietowej. Przy każdej zmianie opatrunku gipsowego należy przed założeniem następnego opatrunku nóżkę wykąpać i wygoić ewentualnie powstałe zmiany skórne. Le­czenie opatrunkami gipsowymi trwa zwykle około roku, ale ćwiczenia, szyny na noc i korekcyjne obuwie muszą być stosowane jeszcze przez kilka lat. Leczenie operacyjne wchodzi w rachubę w zaniedbanych przypadkach oraz w tzw. stopie „sztywnej". Stopa plasko-koślawa (pes plo.no-vo.lgus). W przeciwieństwie do stopy koń-sko-szpotawej jest to schorzenie nabyte (stopa płasko-koślawa wrodzona stano­wi rzadkość). Istotą zniekształcenia jest koślawość tyłostopia oraz nawrócenie stopy i związane z tym spłaszczenie podłużnego łuku stopy. Pierwszym sygnałem alarmowym w przypadku tworzącej się deformacji są: ból i uczucie drętwienia stóp po wysiłkach fizycznych, całodziennej pracy itp. W okresie tym może nie być żadnych zmian w budowie stopy. W miarę upływu czasu dochodzi do stopniowego upośledzenia zdolności chwytnej palców (osła­bienie mm. podeszwowych), bólów łydek (osłabienie mm. długich stopy) oraz obniżenia sklepienia stóp, początkowo podczas stania, a w okresie późniejszym nawet bez obciążenia stóp, w spoczynku. Bardzo zaawansowane płaskostopie — to tzw. stopa bolesna (zapadnięcie łu­ków pociąga zmiany statyczno-dynamiczne). Bóle ustają dopiero w okresie ostatnim choroby, kiedy dochodzi do zesztywnienia stawów stopy i utrwalenia deformacji. Leczenie. Ćwiczenia korekcyjne, nauka prawidłowego chodzenia, wzmac­nianie mięśni stóp, obcas Thomasa, ewentualnie noszenie indywidualnie dobra­nych wkładek supinujących. W przypadkach zaawansowanych i płaskostopia wrodzonego konieczne jest leczenie operacyjne. Stopa hakowata (pes calcaneus) i stopa wydrążona (pes excavatus). Najczęś­ciej chodzi tu o zniekształcenia na tle porażeń. Kość piętowa (os calcis) ustawia się prawie pionowo w przedłużeniu piszcze­li, przednia część stopy zaś zagina się prawie pod kątem prostym ku dołowi. Powstaje głębokie wydrążenie stopy. Niekiedy opisana zmiana jest zmianą wrodzoną. Leczenie — w przypadkach zaawansowanych leczenie operacyjne. Paluch koślawy (hallux valgus). Zniekształcenie to polega na znacznym przy-wiedzeniu I kości śródstopia i odwiedzeniu palca. Powstaje duże zgrubienie w okolicy I stawu śródstopnopaliczkowego oraz tworzy się stan zapalny torebki maziowej ulegającej często zakażeniom. W stawie powstają zmiany zniekształ­cające. Jako czynniki usposabiające do powstania opisanej zmiany podaje się płaskostopie poprzeczne, nieodpowiednie obuwie oraz czynniki wrodzone. Leczenie przypadków wczesnych polega na zapobieganiu nasilania się zmian przez odpowiednie wkładki, wygodne obuwie itp. Przypadki zaawansowa­ne wymagają leczenia operacyjnego.

  • ZWICHNIĘCIA W OBRĘBIE KOŃCZYNY DOLNEJ

    Zwichnięcie stawu biodrowego (luxatio coxae). Zwichnięcia stawu biodrowe­go wynoszą ok. 2% wszystkich zwichnięć. Powstają w następstwie zadziałania bardzo silnych urazów, jak np. przejechanie, przysypanie. Najczęstsze jest zwichnięcie stawu biodrowego ku tyłowi z przemieszczeniem głowy kości udowej na kość biodrową (luxatio coxae Maca) oraz ku przodowi z przemieszczeniem głowy w otwór zasłonowy (luxatio coxae obtuiatoiia). Leczenie. Nastawienie zwichnięcia dokonuje się w głębokim uśpieniu, po czym unieruchamia się staw w opatrunku gipsowym przez 2—3 tyg. Po tym okresie zaleca się ruchy czynne, a następnie ostrożne obciążenie kończyny. W później­szym okresie powstają zawsze zmiany zniekształcające stawu biodrowego. Zwichnięcie stopy. Spotykamy zwichnięcia ku przodowi, ku tyłowi lub do boku. Są one zawsze połączone ze złamaniem kostek. Wymagają one również rychłego nastawienia.

  • ZWICHNIĘCIA W OBRĘBIE KOŃCZYNY GÓRNEJ

    Niżej zostaną opisane krótko najczęściej występujące zwichnięcia stawów kończyn. Zwichnięcie stawu ramiennego (Iuxatio humeii). Jest to najczęstsze zwichnię­cie. Ponad 50% wszystkich zwichnięć przypada na zwichnięcie stawu ramienne­go. Występuje ono u osób dorosłych, u dzieci się go nie spotyka. Głowa kości ramiennej przemieszcza się najczęściej do przodu. Objawy: kończyna górna wydaje się dłuższa. Oś kończyny przebiega skoś­nie wobec osi tułowia, kończyna jest nieco odwiedziona. Obrysy ramienia są zmienione, nie ma łagodnego łuku, ale ostre kanciaste obramowanie ramienia. Poniżej sterczącego wyrostka barkowego łopatki wyczuwa się zagłębienie, gło­wa kości ramiennej znajduje się z przodu, przy próbie przywiedzenia ramienia stwierdza się sprężysty opór. Konieczne jest szybkie nastawienie zwichnięcia, które wykonuje się w ogól-. nym znieczuleniu. Po nastawieniu unieruchamia się kończynę na okres ok. 8 dni i następnie zleca ćwiczenia ruchów czynnych. Zwichnięcie stawu łokciowego (luxatio cubiti). Staw ten zajmuje drugie miejs­ce z kolei pod względem częstości występowania zwichnięć (ok. 20%). Najczęś­ciej ulegają zwichnięciu obie kości przedramienia ku tyłowi (Iuxatio antibrachii posteiioi). Znacznie rzadsze są zwichnięcia pojedynczych kości lub zwichnięcia do przodu. Podobnie jak zwichnięcie stawu ramiennego zwichnięcie stawu łok­ciowego występuje u osób dorosłych, a nie występuje u dzieci. Konieczne jest możliwie rychłe odprowadzenie. Już po 8 dniach odprowadze­nie może stać się niemożliwe, gdyż szybko następuje kurczenie się torebki i wię-zadeł oraz wypełnienie zagłębień tkanką bliznowatą. Po nastawieniu zwichnięcia unieruchamia się kończynę przez 2—3 tyg. w opa­trunku gipsowym przy dokładnej i skrupulatnej kontroli krążenia w kończynie, następnie stosuje się nagrzewania i zleca ćwiczenia ruchów czynnych. Nie na­leży stosować masaży ani ćwiczeń ruchów biernych, gdyż może to tylko pobu­dzać do zwiększenia się zwapnień w mięśniu ramiennym (myositis ossificans). To przykre następstwo obrażeń okolicy stawu łokciowego w postaci odkłada­nia się złogów wapniowych, ograniczające ruchomość stawu, pogarsza się pod wpływem niewłaściwie prowadzonych ćwiczeń.

  • ZŁAMANIA

    Złamania kości kończyn wynoszą ok. 75% wszystkich złamań. Niżej omówio­ne zostaną krótko najważniejsze postacie złamań.

  • ŻYLAKI KOŃCZYNY DOLNEJ

    (varices extiemitatis interioris) Przez żylaki rozumie się rozszerzenie powierzchownych i głębokich żył koń­czyny dolnej. Powstają one zasadniczo na tle konstytucjonalnym. Słabe ściany żył nie mogą dostatecznie oprzeć się ciśnieniu żylnemu i ulegają stopniowo roz­szerzeniu w kierunku poprzecznym i podłużnym. Powstają workowate rozszerze­nia, żyły przybierają kręty, wężowy przebieg. Zmiany te dotyczą głównie żył położonych powierzchownie w wiotkiej tkance podskórnej. Jednakowoż i głę­biej położone żyły, aczkolwiek krew z nich jest wypierana przez mięśnie w cza­sie skurczów, również ulegają rozszerzeniu. Pogląd o konstytucjonalnych, a więc wrodzonych przyczynach znajduje swe uzasadnienie w tym, że zwykle żylakom towarzyszą inne zmiany, jak płaskie stopy, rozstęp powłok brzusznych, opadnięcie trzew. Oprócz przyczyn konstytucjonalnych dołączają się nieraz zewnętrzne czynniki, utrudniające i zwalniające odpływ krwi z żył do serca. A więc wysoki wzrost, praca w pozycji stojącej, ciąża itd. Powierzchowne położenie żylaków wywołuje zanik tkanki podskórnej i skó­ry. Skóra staje się niekiedy cienka jak papier. W tych razach najdrobniejszy uraz albo też tylko zwiększenie ciśnienia żylnego w czasie zwiększonego wy­siłku może sprowadzić pęknięcie żylaka (ruptura varicis) wraz z pokry­wającą go cieniutką skórą. Wówczas gdy kończyna jest opuszczona ku dołowi, krew będzie spływać tak długo, aż chory skrwawi się zupełnie, gdyż zastawki żylne nie działają. Zwykłe uniesienie kończyny ku górze może zapobiec krwa­wieniu. Miejsce pęknięcia należy zaopatrzyć opatrunkiem uciskowym. Żylaki sprowadzają zmianę warunków krążenia w kończynach dolnych. W związku z rozszerzeniem ścian żylnych zastawki żylne, które w prawidło­wych warunkach zapobiegają cofaniu się, stają się niewydolne, tak że krew zalega w naczyniach żylnych kończyny. W następstwie opisanych zmienionych warunków krążenia w kończynie powstaje zatem zastój krwi żylnej, zawierają­cej dużą domieszkę bezwodnika kwasu węglowego, a ubogiej w tlen. Zastój ten rozciąga się aż do naczyń włosowatych. Powstaje obrzęk w okolicy kostek, a w następstwie zaburzeń odżywiania dołącza się przewlekły wyprysk (eczema). Wreszcie wytwarza się zgorzel skóry i głębszych tkanek i powstaje bardzo trudno gojące się owrzodzenie podudzia (ulcus cruris varicosum). Drobne krwawienia z żylaków sprowadzają charakterystyczne brunatne zabar­wienie skóry na podudziu. Owrzodzenia podudzia drążą w głąb, wydzielają nie­jednokrotnie przykrą, cuchnącą, brudną wydzielinę. W obrębie żylaków dochodzi nierzadko do stanów zapalnych (phlebitis, vari-cophlebitis) i do powstania zakrzepów (thrombosis, thrombophlebitis). Leczenie. W przypadkach mniej rozwiniętych żylaków rozpowszechnio­ne jest leczenie wstrzykiwaniami do żylaków różnych płynów, sprowadzających zamknięcie, czyli obliterację światła żył. Gdy żylaki są bardziej rozwinięte, wchodzi w rachubę zabieg operacyjny, polegający na usunięciu głównego pnia żyły odpiszczelowej (vena saphena magna) oraz żyły odstrzałkowej (vena saphe-na parva). Leczenie owrzodzeń żylakowych jest niezmiernie trudne i uciążliwe. Są one bardzo uporczywe i opierają się długo najrozmaitszym sposobom leczniczym. Leżenie, opatrunek z kleiny cynkowej, przymoczki z wodą utlenioną, maść peni­cylinowa itp. wchodzą w rachubę w leczeniu tej choroby. Leczenie owrzodzenia jest długotrwałe i wymaga zarówno od chorego, jak i od opiekującego się per­sonelu wiele cierpliwości. Oczywiście w okresie owrzodzenia operacyjne lecze­nie żylaków nie wchodzi w rachubę. Zakrzepowe zapalenie żył (thiombophlebitis) wymaga leżenia, wysokiego uło­żenia unieruchomionej w szynie kończyny, stosowania okładów. Doskonałe usługi oddają środki przeciwzakrzepowe, jak heparyna.